Μάρκος Καμπάνης

Μάρκος Καµπάνης. Αναφορά στο Δέντρο

Ορθώνεται ο γερός κορµός ψηλά πάνω σε τούτο εδώ το χώµα µας, που είναι για τη ζωή
κούνια και τάφος· απάνω απάνω στον κορµό η φυλλωσιά που τόσο κοµµάτι πιάνει
γλυκού, καλοσυνάτου αέρα· µα έρηµη δεν είναι η πρασινάδα του· χαρούµενο σε κάθε
φύλλο κάθεται ένα πνεύµα, έτσι που το θεόρατο δέντρο ολόκληρο αστράφτει και
τραγουδά, ξεχύνοντας πέρα µακριά όσ’ άστρα έχει ο ουρανός κι όσες φωνές η τέχνη.

Διονύσιος Σολωµός, «Το µυστικό δέντρο» (απόσπασµα)

(µετάφραση Λίνος Πολίτης)

Το δέντρο, που γεννιέται, καρποφορεί και πεθαίνει, διαδραµατίζει διαχρονικά και σε όλες τις εκφάνσεις της τέχνης ζωτικής σηµασίας ρόλο για την αναπαράσταση του φυσικού τοπίου. Στη ζωγραφική, οι διαφορετικές και εξαιρετικά πολύπλοκες δοµές και υφές της µορφής του αποτέλεσαν σε κάθε περίοδο γόνιµο πεδίο µελέτης και σχεδιαστικής εξάσκησης. Όµως το δέντρο δεν κερδίζει τους ζωγράφους µόνο µε την ενδιαφέρουσα φόρµα του· πέρα από την ελκυστική εικόνα, το δέντρο γοητεύει καθώς επενδύεται µε νοήµατα που το αναδεικνύουν σε συνώνυµο της ζωής, σύµβολο γονιµότητας και αέναης αναγέννησης, άξονα του κόσµου που συνδέει τη γη και τα έγκατά της µε τον ουρανό. Το δέντρο, λοιπόν, αποτελεί εικαστικό θέµα πρόσφορο, που από τις απαρχές της εικονογραφίας µέχρι τη σύγχρονη ζωγραφική, ενώ διαγράφει την αδιάλειπτη πορεία του στην Ιστορία της Τέχνης, µπορεί ταυτόχρονα να υποδηλώνει την ίδια την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισµού.

Λάτρης της φύσης και δηµιουργικός ζωγράφος των στοιχείων της, όπως αποδεικνύει η αισθαντικότητα της γραφής του και η δεξιοτεχνία του στο χειρισµό ποικιλόµορφων υλικών στην απόδοση τοπίων και δέντρων εκ του φυσικού, ο Μάρκος Καµπάνης επιδιώκει µε την πρόσφατη δουλειά του, µε τίτλο «Το Μουσείο των Δέντρων», να αποκαλύψει το αδιόρατο νήµα που διατρέχει και συνενώνει στο πέρασµα του χρόνου ιστορικές ζωγραφικές αναπαραστάσεις του δέντρου· ένα νήµα λεπτό, µα ικανό να συνδέει την εικονιστική απόδοση του θέµατος και τους συµβολισµούς πίσω απ’ αυτήν από την αρχαιότητα µέχρι σήµερα, σε τόπους από τη Δύση µέχρι την Ανατολή, µε τρόπους από ιδιαίτερα ορατούς έως και αναπάντεχους. Γι’ αυτή τη µελέτη του, ο Καµπάνης επιλέγει υπάρχουσες ζωγραφικές απεικονίσεις του δέντρου, καταγεγραµµένες στην Ιστορία της Τέχνης, τις οποίες «µεταγράφει» µέσα από τη δική του αισθητική προσέγγιση σε νέους, προσωπικούς πίνακες. Ως αποτέλεσµα, κατορθώνει οι δηµιουργίες αυτές –έργα µεικτής τεχνικής, µε κυρίαρχα υλικά το παστέλ, το µολύβι, το κάρβουνο και το ακρυλικό, σε χαρτί ή ξύλο– να αποτυπώνουν συνοπτικά και να ξετυλίγουν µπροστά στο βλέµµα του θεατή µία µικρή ζωγραφική Ιστορία της Τέχνης για το Δέντρο.

Με την επιλογή αυτής της θεµατικής, ο Καµπάνης δεν αποκαλύπτει µόνο το «τόλµηµα» ενός καλλιτέχνη που αποφασίζει να επαναδιατυπώσει γνωστές απεικονίσεις του δέντρου που έχουν αφήσει έντονα το χνάρι τους στην Ιστορία της ζωγραφικής· παράλληλα, φανερώνει το πάθος του ερευνητή που τον χαρακτηρίζει, του ανθρώπου που αφοµοιώνει το θέµα του –την πληθώρα των απεικονίσεων και τις παραλλαγές του– µελετώντας σε βάθος τον πλούτο της Ιστορίας και της παράδοσης, επενδύοντας χρόνο σε µουσεία τέχνης, σελίδες βιβλίων και διαδικτυακούς τόπους. Έτσι, η έκθεση του «Μουσείου των Δέντρων» µπορεί να ιδωθεί και ως µια αναπαράσταση της έρευνας του ζωγράφου, ως ένα αρχείο όσων ο ίδιος θεωρεί άξια λόγου, γραφής και συλλογής αναφορικά µε το δέντρο.

Την οπτική αυτή ενισχύει ο τρόπος που διαρθρώνεται η παρουσίαση των έργων: η κύρια ενότητα της έκθεσης απαρτίζεται από µικρούς, πανοµοιότυπους σε µέγεθος πίνακες, όπου δέντρα διαφόρων πολιτισµών και ιστορικών περιόδων, άλλα «προκλητικά» αναγνωρίσιµα µέσω της εικαστικής γλώσσας του καλλιτέχνη τους κι άλλα ανυπόγραφα ζωγράφων της αρχαιότητας, υπενθυµίζουν καταρχάς τα αρχικά «µοντέλα» που ζωγραφίστηκαν ξανά από τον Καµπάνη. Παράλληλα, όµως, αυτά τα νέα έργα προκύπτουν «ισοβαρή» µεταξύ τους, προτρέποντας το θεατή να αναζητήσει αισθητικές και συµβολικές συγγένειες, στοιχεία σύγκλισης κι απόκλισης στην απόδοση του ίδιου θέµατος.

Εξαιρετικά περιεκτική, η συλλογή των δέντρων του Καµπάνη αναπαράγει ασσυριακές αναπαραστάσεις, περσικές µινιατούρες, εύθραυστα ιαπωνικά δέντρα, ινδικές παραστάσεις, αποσπάσµατα αρχαιοελληνικών αγγείων, δέντρα βυζαντινής τέχνης, γοτθικά µοτίβα κι άλλα της Αναγέννησης, της ροµαντικής ζωγραφικής, του ρεαλισµού και των µοντέρνων τεχνοτροπιών· δέντρα του Μαντένια, του Μποτιτσέλι, του Τισιανού, του Σερά, του Σεζάν, του Βαν Γκογκ, του Κλιµτ, του Μπρακ και του Μόντριαν, αλλά και σηµαντικών Ελλήνων ζωγράφων, όπως του Μαλέα, του Παπαλουκά ή του Παρθένη.

Κατέχοντας πλέον τις προσωπικές του αναπαραστάσεις των δέντρων της Ιστορίας, ο Καµπάνης εκµεταλλεύεται αυτό το υλικό για να πυροδοτήσει το δικό του διάλογο µε το δέντρο και τις σηµασίες του. Δηµιουργεί, έτσι, µικρές παραστάσεις ολόκληρων δέντρων ή αποσπασµατικών λεπτοµερειών τους, που µοιάζουν µε ιδιότυπους «σφραγιδόλιθους», και παραθέτει αυτά τα δέντρα-µινιατούρες ως πολύτιµα ευρήµατα της Ιστορίας της Τέχνης προς σπουδή. Στήνει µία στήλη όπου στις τέσσερις πλευρές της συνθέτει διαφορετικές εποχές –αρχαιότητα, Βυζάντιο, Αναγέννηση και νεότερους χρόνους– και µια διαδροµή από την Ανατολή στη Δύση, υποδεικνύοντας τη δηµιουργική συνοµιλία µεταξύ απεικονίσεων δέντρων διαφορετικών καλ­λιτεχνών (στη µοντέρνα περίοδο, επί παραδείγµατι, το τοπίο συντάσσεται µε την αρµονική συνεύρεση δέντρων του Ντεραίν, του Μόντριαν και του Παπαλουκά). Αποτυπώνει σε µικρές επιφάνειες µοτίβα που «µαρτυρούν» την υπογραφή των ζωγράφων τους (όπως το εξπρεσιονιστικό δέντρο του Κλιµτ ή το µυστηριακό φεγγάρι του Μαγκρίτ που «κατοικεί» ένα φύλλωµα). Ακόµα, παραλληλίζει αναπαραστάσεις διαφορετικών εποχών που δοµούνται µε όµοια σχεδιαστική λογική ή συµβολισµό (χαρακτηριστική η παράθεση φυλλωµάτων που στο εσωτερικό τους εντάσσεται κάποιο σύµβολο, όπως τα πουλιά σε βυζαντινά φύλλα, αλλά και το αινιγµατικό µάτι µέσα στο φύλλωµα του Μιρό).

Φυσικά, και στην ενασχόλησή του µε το δέντρο µέσα από τη ζωγραφική ιστορικών απεικονί­σεών του δεν παύουν να συγκινούν τον Καµπάνη η εµβάθυνση στη διαδικασία της ζωγραφικής πράξης, η αποτύπωση του µέτρου, της αρµονίας και της εσωτερικής γεωµετρίας του σχεδίου, η εκφραστική αξία της φόρµας. Είναι αναζητήσεις που απασχολούν το ζωγράφο ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’70, όταν προσεγγίζει ζωγραφικά το τοπίο, και συνεχίζονται τα επόµενα χρόνια που ασχολείται µε την αναπαράσταση του δέντρου εκ του φυσικού, ως αυτόνοµο θέµα ή ως µέρος του φυσικού περιβάλλοντος. Στους στόχους του διαφαίνονται η αναζήτηση της αισθητικής ισορροπίας και η διαµόρφωση µιας εικαστικής γλώσσας που αποπνέει καθαρότητα και διατηρεί το πνεύµα του τόπου. Στο «Μουσείο των Δέντρων» ο Καµπάνης επεκτείνει την προβληµατική του ως προς την απεικόνιση του δέντρου στρέφοντας το βλέµµα του στα παραδείγµατα της Ιστορίας, χωρίς διάθεση σύγκρισης ή αντιπαραβολής αυτών των έργων µε το δικό του, και δίχως να υποπίπτει στο σφάλµα της στείρας αντιγραφής. Στους πίνακές του ο Καµπάνης αναφέρεται στα προγενέστερα έργα, τα οποία ενσωµατώνει στη δική του δηµιουργία ως µέρος του θέµατός του, παραθέτοντας τους τρόπους που οι ζωγραφικές αξίες τους εκφράστηκαν στη δική τους πραγµατικότητα. Μάλιστα, χάρη στην αδιάκοπη επιθυµία του για νέες «λύσεις» στα ζωγραφικά «προβλήµατα», προχωρά ακόµα παραπέρα: δηµιουργεί σειρές τυπωµάτων και σχεδιασµάτων παλαιότερων απεικονίσεων δέντρων, όπου άλλοτε παραλλάσσει τα χρώµατα, άλλοτε βήµα βήµα υπερτονίζει στοιχεία ή απαλείφει άλλα, προκειµένου να προκύψουν γέφυρες µεταξύ έργων φαινοµενικά ασύνδετων και νέοι εκλεκτικοί συσχετισµοί στη σχεδιαστική δοµή τους.

Διατρέχοντας την ιστορία της ζωγραφικής, τα έργα του Καµπάνη εξωτερικεύουν τον εκάστοτε τρόπο θέασης του δέντρου και της φύσης ανά τους αιώνες, και εκφράζουν εσωτερικές αναζητήσεις κάθε ιστορικής εποχής. Σε µια έκθεση που καθ’ όλη τη διαδροµή της συµπορεύεται µε διάφορα ρεύµατα της Ιστορίας της Τέχνης, οι δηµιουργίες του «Μουσείου» κατορθώνουν να διεισδύσουν στη φύση και την ψυχή των πραγµάτων, και να αποκαλύψουν διαχρονικές αξίες. Κι αυτό συµβαίνει γιατί πηγάζουν από µια καλλιτεχνική πρακτική που διαθέτει βάθος, ουσιαστικό περιεχόµενο και τη δεινότητα να διατυπώνεται µέσα από ένα καθαρό, στέρεο, µα και συνάµα ευαίσθητο προσωπικό ιδίωµα.