|
Ομιλία Κωστή Αντωνιάδη Η φωτογραφία, όπως έχει διαπιστωθεί και επαρκώς αναλυθεί τα τελευταία χρόνια, είναι πολυπρόσωπη. Άλλοτε είναι αθώα, άλλοτε είναι ένοχη, άλλοτε παριστάνει την αθώα και άλλοτε την ένοχη. Ο Γιάννης Σταθάτος στην μακρόχρονη ενασχόλησή του με την φωτογραφία, παρατηρεί, αναλύει, αναδεικνύει πότε το ένα και πότε το άλλο της πρόσωπο. Και το κάνει με δύο τρόπους. Άλλοτε καταπιάνεται να μιλήσει ευθέως και να γράψει γι αυτήν, κι άλλοτε την χρησιμοποιεί ως καλλιτέχνης. Αλλά και σ' αυτή την περίπτωση ταυτόχρονα, γράφει γι' αυτήν, στοχάζεται για την σχέση της με την πραγματικότητα. Εργαλείο του είναι οι λέξεις. Ένα κείμενο άλλοτε ακριβές, επεξηγηματικό, αναλυτικό και επιστημονικό κι άλλοτε παραπλανητικό. Άλλοτε εμφανίζεται σύντομο ως τίτλος ή λεζάντα, και άλλοτε είναι εκτενές πλαισιώνοντας την ανάγνωση των φωτογραφιών του. Τα κείμενά του στηρίζονται πάντοτε σε αναφορές κι αυτό υποδηλώνει μια συστηματικότητα ή κάποια εμμονή. Ο Γιάννης Σταθάτος αυτοσκηνοθετείται ως δημιουργός, και σε κάθε του έργο εναλλάσσει τους ρόλους και τις ιδιότητες μιας σύνθετης προσωπικότητας ερευνητή - καλλιτέχνη που έχει επινοήσει. Δύο τρία σύντομα παραδείγματα συναναστροφής λέξεων και εικόνων στο έργο του Γιάννη Σταθάτου: Το κείμενό του μπορεί να αποτελείται από μια μόνο λέξη που αποδίδεται σε κάποιο φιλόσοφο: «Lumen» ή «Άκεα» για παράδειγμα. «Lumen» μας λέει είναι «αυτό που πέφτει ανάμεσα στην σκιά και το φως» αποδίδοντας την ερμηνεία στον Πλίνιο όπως αυτή έχει καταγραφεί στο βιβλίο 35. «Άκεα» είναι μια από τις 1.243 λέξεις που έχουν περισωθεί από το έργο «Περί Φύσεως» του Ηράκλεττου. Ο Σταθάτος ως ερευνητής αναλαμβάνει να εξιχνιάσει το νόημα αυτών των λέξεων, και αποκωδικοποιεί το νόημά τους με φωτογραφίες. Στη περίπτωση του έλληνα μετανάστη Sydney James Diamonds, διακρίνουμε μια παραπλήσια τεχνική τεκμηριωμένου λόγου. Ερασιτεχνικές αναμνηστικές φωτογραφίες ενός ανώνυμου στην πραγματικότητα έλληνα μετανάστη στην Αυστραλία, δίνουν στον Γιάννη Σταθάτο την αφορμή να αφηγηθεί μια υποθετική ιστορία για το πρόσωπο που εμφανίζεται στις φωτογραφίες. Ποζάρει στην δεξιά άκρη του κάδρου σε διαφορετικές τοποθεσίες της Αυστραλίας, αφήνοντας όπως χαρακτηριστικά λέει ο ίδιος ένα «υψηλής τεχνικής δείγμα σκηνοθετημένου τοπίου». Το κείμενό του υποστηρίζεται και πάλι με μια αναφορά, αυτή την φορά στοιχεία έρευνας που ανακαλύπτει στα αρχεία του Ανώτατου Δικαστηρίου της νέας Νότιας Ουαλίας στην Αυστραλία, στοιχεία τα οποία «αποδεικνύουν» πως το 1925 κάποιος έλληνας μετανάστης ζήτησε να αλλάξει το όνομά του σε Sydney James Diamonds. Στις «Χαμένες Πολιτείες» υποδύεται και πάλι τον ερευνητή αυτή την φορά ερευνητή ιστορικών εγγράφων. (Ο συγκεκριμένος ρόλος του ερευνητή υποθέτω δεν είναι αυτό που θα ήθελε να κάνει στην ζωή του). Με την ιδιότητα αυτή λοιπόν καταπιάνεται με την ιστορία πόλεων που έχουν χαθεί εδώ και αιώνες, γράφει την ιστορία τους τεκμηριώνοντας τον λόγο του με παλαιότερες ιστορικές αναφορές, σχεδιάζει χάρτες και τις φωτογραφίζει. Και είναι αυτή ακριβώς η αναφορά και η τεκμηρίωση του λόγου, ιδίωμα της ακαδημαϊκής και ερευνητικής γραφής που μεταφέρει το κείμενο σε ένα επίπεδο αξιοπιστίας ή αναξιοπιστίας, ανάλογο με αυτό της φωτογραφίας. Έχω την εντύπωση πως εδώ και αρκετά χρόνια ο Γιάννης Σταθάτος επιχειρεί με κάθε έργο που παρουσιάζει να απενοχοποιήσει την φωτογραφία. Αυτό που μας λέει ξανά και ξανά με διαφορετικό πάντοτε τρόπο είναι πως ο «συνήθης ύποπτος» είναι το κείμενο και όχι την φωτογραφία. Πόσο αληθινά, είναι όλα αυτά; Πόσο αληθείς είναι οι πηγές πάνω στις οποίες στηρίζονται αυτές οι γοητευτικές ιστορίες που μας αφηγείται ο Γιάννης Σταθάτος; Και γιατί να μην είναι. Κάποια γεγονότα ή πρόσωπα που αναφέρονται σε αυτές είναι γνωστά σε όλους μας από την ιστορία. Κάποια άλλα δεν το γνωρίζουμε αλλά τα ονόματά τους αντηχούν οικεία. Πως αλλιώς θα μπορούσε εξάλλου να ονομάζονται αυτές οι πολιτείες που δημιουργήθηκαν ήκμασαν και χάθηκαν σε μια περίοδο όπου η ελληνικός πολιτισμός συνάντησε για πρώτη φορά τον πολιτισμό της ανατολής Αρκιότης, Δαιδάλα, Καρνα, Λι-γιεν. Στα κείμενά του περιλαμβάνονται συχνά παράδοξα στοιχεία, σχόλια, υποθέσεις, ή αναθεωρήσεις ιστορικών δεδομένων. Πρόκειται για λεπτομέρειες που ενισχύουν έντεχνα την εντύπωση της αληθοφάνειας των ιστοριών του. Ο Γιάννης Σταθάτος, τελικά, με την συστηματικότητα του ερευνητή υπονομεύει την αξιοπιστία της Έρευνας. Τι συμβαίνει όμως με τις φωτογραφίες που υποτίθεται πως τεκμηριώνουν την έρευνα; Πόσο αληθινές είναι; Στην υπόθεση των Χαμένων Πολιτειών το μόνο στοιχείο για το οποίο μπορούμε να είμαστε σίγουροι ((σίγουροι ότι είναι πραγματικότητα αυτό που βλέπουμε), είναι οι φωτογραφίες. Γιατί είναι αυτές είναι βουβές, και δείχνουν πάντοτε και αναγκαστικά κάτι που έχει υπάρξει. Δεν έχει ιδιαίτερη σημασία αν τα τοπία αυτά ανταποκρίνονται στις τοποθεσίες που υποδεικνύουν οι χάρτες ή είναι διαφορετικές όψεις του ίδιου τόπου. Στην Συρία, στο Ιράν στην Ινδία, στο Μαρόκο ή στο Μεξικό. Η εισαγωγή τους στην μυθοπλασία που περιβάλλει τις «Χαμένες Πολιτείες» οφείλεται βέβαια στην μορφή του εδάφους, κυρίως όμως στο ότι οι τοποθεσίες αυτές είναι ερημικές άχρονες. Κανένα σημάδι εποχής. Η απεικόνισή τους είναι χρονικά απροσδιόριστη κι αυτό μας παρασείρει στην δύνη του παρελθόντος. Είναι αυτά τοπία σημερινά; τοπία πριν χρόνια ή αιώνες; Είναι ακόμα και κάποιοι σκελετοί κτησμάτων, που διακρίνονται και μοιάζουν με ερείπια κάποιας πολιτείας, κι αλλού είναι μια γκρίζα σκόνη που φαίνεται πως έχει σβήσει από τον χάρτη μια άλλη. Θα τελειώσω παραφράζοντας τα λόγια του Γιάννη Σταθάτου, κατάληξη στην υπόθεση του Sydney James «Τι θα γινόταν στη περίπτωση που το κείμενο αυτό είναι το ίδιο ένα ψέμα, ένα σχεδόν ψέμα, απλή ψευδολογία και απάτη; Τι θα γινόταν αν το τοπίο δεν ανήκε στις αρχαίες τοποθεσίες της Δαιδάλα της Κάρνα ή της Λι-γιεν». Την απάντηση δίνει ο ίδιος: Και λοιπόν; |
|
|
