|
Άξιον εστί [...] Από την Φυσική στην Μεταφυσική Η λέξη "Lumen" μας βάζει σε σκέψεις γύρω από την έννοια 'φως'. Στην φυσική, το φως δεν είναι παρά ηλεκτρομαγνητικό κύμα φωτονίων που ταξιδεύει μέσα σε κενό, και γίνεται ορατό σε επαφή με την ύλη. Από την φύση του, το φως προικίζει τον κόσμο με 'παρουσία' – δηλαδή όγκο, υφή και χρώμα. Με την απουσία του, ο κόσμος μοιάζει να εξαφανίζεται. Ως φυσικό στοιχείο θεωρούμε το φως δεδομένο, έχοντας ακλόνιστη πίστη ότι ο ήλιος θα συνεχίζει να λάμπει για πάντα. Το φως μας γοητεύει με διαφορετικούς τρόπους – φωτίζοντας, αναδίδοντας ζεστασιά, και ακόμη ως έμβλημα της γνώσης. Σε πολλούς πολιτισμούς η πηγή του φωτός έχει εκληφθεί ως αρχή αποκαλυπτικής έμπνευσης. Κυριολεκτικά ή μεταφορικά βρίσκουμε τον ήλιο να λατρεύεται με ποικίλους τρόπους. Έτσι τον βρίσκουμε στο προσκύνημα του δίσκου 'Άτεν' στην Αίγυπτο, στην λατρεία του Απόλλωνα, στην αυτο-ανακήρυξη του Λουδοβίκου του 14ου σε "Βασιληά Ήλιο", στην 'Αυτοκρατορία του Ήλιου' που είναι η Ιαπωνία, στους πίνακες Ολλανδικών εσωτερικών του Γιάν Βερμέερ, στο ποίημα του Οδυσσέα Ελύτη "Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας" (1971), και στην εγκατάσταση του Όλαφουρ Ελίασσον "Το Εγχείρημα του Καιρού" (2003). Με την έκθεση "Lumen" ο Γιάννης Σταθάτος προσφέρει μια δική του εκδοχή απότισης τιμής προς τον ήλιο. Η έκθεση παρουσίαζει σκοτεινά εσωτερικά που τα διαπερνούν ακτίνες του ήλιου. Ανακαλύπτοντας τυχαία σκοτεινούς χώρους καθώς τους διαπαιρνά το φυσικό φως, ο Σταθάτος κρατεί ένα οπτικό αρχείο. Στην περί φωτός πραγματεία του ο Σταθάτος επισκέπτεται σκοτεινούς χώρους διάχυτους από φυσικό φως. Μέσω της φωτογραφίας ο Σταθάτος συλλέγει μοναδικές εμπειρίες – σαν ημερολόγιο αναμνήσεων που επιθυμεί να μοιραστεί μαζί μας. Η διαδικασία είναι άμεση και ξεκάθαρη. Οι εικόνες προσεγγίζονται με καθολικό σεβασμό για την τάξη των πραγμάτων, δίχως απόπειρα για σκηνοθεσία ή διήγηση. Τα πράγματα παρουσιάζονται στην αρχέγονη κατάσταση της ύπαρξής τους – με απλότητα, ηρεμία και εσωτερική γαλήνη. Αντί να μας δείξει τον φωτισμένο χώρο όπως είναι, ο καλλιτέχνης μας υποβάλλει τον τρόπο με τον οποίο τον αισθάνεται. Είναι όπως είπε ο Εμίλ Ζολά «η φύση ειδωμένη διά μέσου μιας ιδιοσυγκρασίας» (la nature vue ΰ travers un tempιrament). Οι εικόνες μοιάζουν να είναι μια απλή οπτική καταχώρηση εσωτερικών χώρων. Η έκθεση "Lumen" αφορά σε μία διαρκή σχέση ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι. Το αποτέλεσμα είναι μια φευγαλέα διαρκής εναλλαγή φωτεινού – σκοτεινού (chiaroscuro). Σε κάθε δείγμα αυτού του φαινομένου, το φως και το σκοτάδι είναι σα να συναντώνται σε μία αδιάκοπη σχέση ισορροπίας και αρμονίας. Η δύναμη της σειράς "Lumen" έγκειται στο γεγονός ότι αυτές οι φωτογραφίες είναι – τουλάχιστον εδώ – εν κινήσει, σα να προβάλλεται μια ολόκληρη ταινία σε ένα μοναδικό καρρέ. Κατά κάποιo τρόπο, κάθε εικόνα είναι δείγμα χρονο-φωτογραφίας, καταγράφοντας την τροχιά των πραγμάτων γύρω από μια αυθύπαρκτη πηγή φωτός. Η αίσθηση είναι μυστικιστική, σα να είναι ο χώρος μια αλλόκοτη μήτρα, κατοικημένη από φαντάσματα, και έγκυος με ψιθύρους. Η απόλαυση του "Lumen" είναι η εμπειρία του χώρου με τρόπο καινούργιο, έτσι όπως τον αισθανόμαστε. Ολόκληρη η σειρά "Lumen" θυμίζει σχέδιο πάνω σε καθαρό πίνακα (tabula rasa). Όπως στην καθεαυτό διαδικασία της φωτογραφίας, το τύπωμα είναι κυριολεκτικά γραφή-φωτός. Κάθε εικόνα μοιάζει σα χαμένη σελίδα από το ημερολόγιο της προσωπικής μας βιογραφίας. Μέσα από τα μάτια μας, ο Σταθάτος προτείνει την ρευστότητα των σκέψεων, των αισθήσεων και των συναισθημάτων για μια επιθυμητή ουτοπία. Η θέα των έργων προκαλλεί μια αίσθηση οπτικής επανάληψης (dιjΰ vu). Όλοι μας έχουμε περάσει από χώρους με λιγοστό φως, και βγήκαμε με την ανακούφιση της επιστροφής στην ημέρα. Κοντοσταθήκαμε όμως ποτέ να θαυμάσουμε για λίγο το μεγαλείο αυτών των εσωτερικών που είναι γεμάτα από αισθητική αμφιβολία; Αυτό είναι ακριβώς που μας προσελκύει, η αμφιβολία. Η ατμοσφαιρική αισθητική του "Lumen" έχει να κάνει με αμφιβολία αισθαντική. Η ώρα της ημέρας μοιάζει τόσο με ανατολή όσο και δύση, η πηγή του φωτός μοιάζει να είναι τόσο άμεση όσο και έμμεση, ο χώρος μοίαζει να είναι τόσο ήρεμος όσο και ανήσυχος, η εικόνα μοιάζει να είναι είτε το θετικό είτε το αρνητικό της πραγματικότητας, και τέλος το χρώμα μπορεί να εκληφθεί και ως ασπρόμαυρο. Αυτή η αμφιβολία είναι δυνατό να λυθεί – αν μπορεί ποτέ – μόνο από τον θεατή. Και κάθε φορά η λύση θα είναι καινούργια. Το φως το οποίο συλλαμβάνει ο Σταθάτος δεν είναι μόνο το φυσικό, αλλά και το μεταφυσικό, που έχει δική του διάσταση. Ως τέτοιο, το φως θυμίζει την καλλιτεχνική συμβατική εκδοχή της εποχής του Ακενάτεν, η οποία ήθελε οι άκρες των ακτίνων του ήλιου να εμφανίζονται προσωποποιημένες σε χέρια. Έτσι το φως δεν πέφτει απλά επάνω στην ύλη, αλλά αγγίζει την επιφάνεια της – θα έλεγε κανείς – με αίσθημα. Οπουδήποτε εκτοξεύεται, το φως δημιουργεί ένα λαμπερό φωτοστέφανο. Ως αποτέλσμα, ο διακόπτης φέγγει, η κορνίζα χαϊδεύεται, και ο τοίχος διαλύεται. Με την σειρά "Lumen", ο Σταθάτος φτιάχνει τους εσωτερικούς χώρους να φαντάζουν σαν πορτραίτα, των οποίων οι διαστάσεις είναι υπεράνω χώρου και χρόνου. Αυτά τα πορτραίτα ανήκουν στον κόσμο της καρδιάς, της ψυχής, και του πνεύματος. Κάθε φωτογραφία "Lumen" είναι και ένα αίνιγμα, που ίσως μας είναι πολύ γνώριμο για να το λύσουμε. Μεγακλής Ρογκάκος |
|
|
|
